Veilig afstand houden

Het is bekend dat we werk in gebieden met conflicten niet schuwen. We hebben immers ervaren dat de manier waarop wij storytelling inzetten uiterst geschikt is om mensen met verschillende achtergronden bij elkaar te brengen. Verhalen verbinden, zoveel is duidelijk.

Echter, dit is niet zo simpel als het lijkt. Verhalen kunnen ook voor meer verwijdering zorgen en het is belangrijk zorgvuldig te zijn in hoe verhalen ingezet worden. Storytelling is namelijk geen recept dat je even voorschrijft om problemen op te lossen, onder het motto: verhalenpilletje erin en weg is de pijn. Zeker niet als je met mensen in conflictgebieden werkt.

Wanneer is iets echter een conflictgebied?

Velen denken meteen aan grote botsingen, bijvoorbeeld tussen Palestijnen en Israëli in het stukje Midden-Oosten waaraan wij zo graag als het Heilige land refereren. En inderdaad, dat is een van de gebieden waar we werken. Deze week organiseerden we bijvoorbeeld voor het eerst een workshop waarin alle partijen vertegenwoordigd waren, van Palestijnen uit Hebron tot een orthodox Joodse Israëliër. Een explosieve combinatie die niet voor iedereen makkelijk was. Niettemin was het een waardevolle en respectvolle bijeenkomst. Waarom? Daar kom ik later op terug.

Laten we eerst het begrip conflictgebied verder uitpluizen. Wat mij betreft hoeven we dat niet te reduceren tot politieke conflicten, situaties van onderdrukking of onenigheden waarbij wapengekletter aan de orde van de dag is. Conflicten zijn overal waar mensen zich niet vertrouwd voelen en angst voor elkaar voelen. En dat is op heel veel plekken het geval. Soms voelen bewoners van een dorp of stad zich bedreigt door nieuwkomers, zie het extreme verzet tegen de vestiging van een asielzoekerscentrum in Geldermalsen een aantal jaar terug. Vaak voelen ouderen zich niet meer thuis in hun buurt omdat ze bang zijn voor de jongeren in hun wijk.

Uiteindelijk komt het vaak op hetzelfde neer, de onbekendheid met het verhaal van de ander creëert angst en verandert een buurt of wijk in een conflictgebied. Zonder de definitie ervan nu per se te willen veranderen is een conflictgebied misschien wel een gebied waar mensen zich niet (meer) thuis voelen door de aanwezigheid van een ander.

Dit zijn de gebieden waar verhalen zich uitstekend lenen om bruggen te bouwen tussen verschillende mensen en groepen. Niet meteen om de beste vrienden te worden, maar wel om elkaar te kennen en niet bang meer voor elkaar te zijn. Misschien klinkt dit idealistisch, maar we hebben inmiddels in meerdere projecten bewezen dat het werkt.

Zo werkten we laatst, op vraag van de Openbare Bibliotheek Amsterdam, in de Molenwijk in Amsterdam Noord. Een wijk waar de verhoudingen tussen jong en oud op zijn minst gespannen te noemen zijn. Het lukte ons echter om die twee groepen op basis van verhalen met elkaar in contact te brengen, met het resultaat dat ze elkaar inmiddels groeten in de bus en een van de oudere deelnemers regelmatig een kop koffie gaat drinken in het jongerencentrum.

Zijn verhalen nodig om dit te bereiken? Hadden we die twee groepen niet gewoon in één ruimte kunnen zetten om over de problemen te praten?

Het antwoord op de laatste vraag is nee, want natuurlijk is dit al geprobeerd, zonder enig effect. Sterker nog, er werd daardoor eerder meer afstand gecreëerd. Waarom werken verhalen dan wel? Misschien wel omdat we met verhalen de afstand bewaren die nodig is om dichter bij elkaar te komen.

Misschien vraagt dit wat meer uitleg.

Eenvoudig gezegd hebben we in de afgelopen jaren gemerkt dat als je te direct op een conflict ingaat, het gesprek op basis van verhalen snel ontaard in een welles nietes discussie. Als je enige afstand tot het conflict bewaart en op zoek gaat naar een gemeenschappelijke deler, dan is de kans dat mensen verbinden veel groter.

In de Molenwijk vroegen we de ‘ouderen’ bijvoorbeeld om een verhaal te maken over een jeugdzonde. Gewapend met die verhalen gingen ze naar het jongerencentrum om ze daar met jongeren te delen. Dat werd een hele speciale avond, waarin de twee groepen elkaar daadwerkelijk vonden, bijvoorbeeld toen een dame op leeftijd vertelde dat ze als zestienjarige een nacht in de cel had gezeten nadat ze opgepakt was wegens weglopen en zwartrijden. ‘Heeft u ook in de cel gezeten?’ riep een van de jonge luisteraars. ‘Ik ook, twee weken geleden nog.’ Onmiddellijk volgende een verhaal waarna een gesprek ontstond.

Hetzelfde maakten we deze week in Palestina mee. Op het moment dat je een groep met verschillende achtergronden wilt aanzetten tot delen, is het onverstandig om het conflict centraal te stellen. Het is veel belangrijker om door middel van verhalen iedereen menselijk te maken.

Op het moment dat iemand deelt dat hij of zij door het verlies van een goede vriend tot inzicht is gekomen dat hij of zij goed moet doen voor de medemens, dan maakt het niet meer uit of de verteller een Joodse Israëli, een 48 Palestijn, een Westbank bewoner, een Afrikaan of zelfs een settler is. Iedereen werd geraakt door dit verhaal en herkende zich hierin.

Drie weken terug was ik in Vilnius bij een workshop van de schotse verteller Douglas MacKay. Hij werkt niet zozeer in conflictgebieden, maar wel veel met mensen met innerlijke conflicten, waaronder daklozen en alcoholisten. Hij deed met ons een oefening waarin we samen een verhaal maakten. De ene groep bedacht de hoofdpersoon, de andere het conflict, de volgende de oplossing en de laatste het eindbeeld. Allemaal tegelijkertijd, zonder van elkaar te weten wat er bedacht werd. Dat zorgde voor veel hilariteit, maar ondertussen bouwden we in no time aan een verhaal.

Ik vroeg Douglas hoe hij deze oefening inzet met de mensen waarmee hij werkt en hij vertelde dat zij door zo’n verzonnen verhaal te maken makkelijker tot hun eigen verhaal komen. De focus te direct op hun eigen verhaal leggen zou waarschijnlijk contraproductief werken. Mensen sluiten zich en raken hun interesse kwijt.

Dit verbindend aan de ervaringen in Amsterdam Noord en in Palestina – en een aantal andere – deed bij mij het besef groeien hoe belangrijk het bewaren van afstand is in het werken in conflictgebieden en het omgaan met conflicten. Niet zozeer afstand tot de mensen waarmee je werkt, integendeel, daar moet je een band van vertrouwen mee opbouwen, maar afstand tot het conflict. Geef mensen ruimte zichzelf te zijn en dan komt het delen van verhalen vanzelf.

Kortom, altijd veilige afstand houden, niet alleen in het verkeer maar ook in ieder storytellingproject in conflictgebied.