Ik wil me niet overgeven aan een totaal doemscenario, maar de afgelopen maanden doen me vrezen dat de wereld het morele kompas compleet kwijt is. Een deel van de wereld in ieder geval en helaas net dat deel wat behoorlijk bepalend is voor de rest. Dan heb ik het natuurlijk over de leiders van de grootste landen en hun gevolg, hoewel ik daarin ook een aantal van onze politieke leiders beslist in mee wil nemen. Zij hebben het moreel ethische verhaal ingewisseld voor een ander; een verhaal van gewin en het recht van de sterkste.

Ons moraal wordt bepaald door de verhalen die we delen. Dat is altijd al zo geweest. Ze geven richting en betekenis. Tot zo’n vijftig jaar geleden waren dat vooral de religieuze en ideologische verhalen. De mensheid gebruikt ze om informatie over te dragen van generatie op generatie, van groep op groep. Waardevolle informatie, die ons helpt ons leven vorm te geven en op een goede manier in te richten. Wijsheden waarvan we leren en die ons in staat stellen om betekenis te geven en te duiden. Ofwel – hoe gek dat in de tegenwoordige tijd ook klinkt – om te overleven. Na het luisteren naar verhalen zijn we in staat het goede van het kwade te onderscheiden, gevaar te herkennen en degenen die het verdienen lief te hebben. Ze geven houvast.

In ieder geval in een wereld die minder complex is als die van vandaag. Je zult wellicht een link leggen met de religieuze verhalen die eeuwenlang richting hebben gegeven. Zelf ben ik gelovig opgevoed, weliswaar in een redelijk vrijzinnige omgeving, en ik weet nog hoe heerlijk ik het vond om duidelijkheid te krijgen door dagelijks een stukje uit de bijbel voorgelezen te krijgen en elke zondag naar de kerk te gaan. Ik was ervan overtuigd dat als ik maar het goede deed, dat ik dan goed terecht zou komen, in ieder geval na mijn dood.

Dat zorgde ook voor een enorm schuldgevoel toen ik op achtjarige leeftijd op een zaterdagochtend vroeg opstond om samen met mijn zus, stiekem een beschuitje vol te smeren met boter om er vervolgens het halve pak chocoladehagel op leeg te gieten en vervolgens die berg hageltjes snel te doen slinken door ze op te likken. De begeerte won het op dat moment van de overtuiging goed te moeten doen, zoals dat later in mijn leven wel vaker gebeurde. Maar ik wist daarna wel zeker dat de hemel verder weg was dan ooit en wellicht is dat wel de reden dat ik dit verhaal tot op de dag van vandaag onthouden heb. Ondanks het feit dat ik inmiddels niet meer in het bestaan van het paradijs geloof, was dit goed beschouwd mijn eerste zondeval.

Ik refereer hier aan religieuze verhalen maar dat betekent niet dat dit de enige verhalen zijn die zo’n stempel hebben gedrukt. Ideologische verhalen, al dan niet verbonden aan religie, historische verhalen, volksverhalen, urban legends en zelfs individuele familieverhalen speelden minstens zo’n grote rol.

Die tijd ligt echter achter ons. Want hoewel een deel van de bevolking nog steeds aangeeft te geloven, is er een groter deel dat zichzelf inmiddels seculier beschouwd. En daarmee op zoek is naar nieuwe verhalen om richting te geven. Daar wringt de schoen vaak. Want welke verhalen zijn daarvoor geschikt?

Enkelen zweven weg in spirituele werelden, maar een veel groter deel ruilt de collectieve verhalen (want ja, dat zijn de ideologische en religieuze verhalen ook) in voor individuele, niet zelden gestoeld op neoliberale uitgangspunten die meer om het welzijn van het ‘zelf’ als om dat van de ander gaan. Als je daar nog een ongezonde dosis narcisme bij optelt – een narcisme dat ik bij meerdere leiders meen te herkennen – dan heb je een recept voor een volstrekt asociaal verhaal dat teruggrijpt op het aloude recht van de sterkste. Of degene met de grootste mond. Ikke ikke ikke, en de rest kan stikken.

Ik ben geneigd om dit immoreel te noemen. Maar misschien heb ik het dan bij het verkeerde eind. Is dit de nieuwe moraal, het nieuwe verhaal; en moeten we daar maar aan wennen?

Ergens hoop ik dat niet. Want hoewel we kritisch mogen zijn op al die verhalen die ons en ons wereldbeeld over de tijd gevormd hebben, hebben ze ook heel veel moois gebracht. Een samenleving van vreedzaam samenwonen; een samenleving die ik gelukkig ook nog best vaak tegenkom.

Noem mij ouderwets, maar ik denk niet dat ik mee wil gaan in het nieuwe morele verhaal. We hebben de keuze om de verhalen te volgen die wij belangrijk, richtinggevend en betekenisvol vinden. De verhalen die momenteel uit de mond van een Trump en gevolg, een Poetin en gevolg, en Wilders en gevolg en misschien ook wel uit een Jetten en gevolg komen, zijn niet de verhalen waarop ik mijn morele kompas wil ijken.

Dus, geheel in tegenspraak met waar ik deze lange blog mee begon, wil ik afsluiten met: het moraal van dit verhaal is ….dat we ons eigen verhaal mogen blijven volgen, mogen weigeren mee te gaan in verhalen die anderen ons willen opleggen en zelfs mogen weigeren om onszelf ertoe te verhouden. Lang leven de moraal.